اختصاصی خبرآنلاین از واردات 27 میلیون لیتری تا برگشت ناترازی
سیب پال: تراز بنزین ایران از رکورد واردات روزانه ۲۷ میلیون لیتری در سال ۱۳۸۵ به مازاد ۱۵ میلیون لیتری در سال ۱۳۹۹ رسید، اما حالا باردیگر زیر فشار رشد مصرف و توقف توسعه ظرفیت ها قرار گرفته است.
به گزارش سیب پال به نقل از خبر آنلاین، بازار بنزین ایران طی ۲۲ سال قبل یکی از پرنوسان ترین دوره های خویش را پشت سر گذاشته است؛ بازاری که در میانه دهه ۱۳۸۰ با وابستگی شدید به واردات مواجه بود، در آخر دهه ۱۳۹۰ به نقطه خودکفایی و صادرات رسید و الان بار دیگر با افزایش فاصله میان تولید و مصرف، به یکی از چالش های مهم اقتصاد انرژی کشور تبدیل گشته است.
بررسی روند تاریخی تراز بنزین از سال ۱۳۸۳ تا ۱۴۰۵ نشان داده است ناترازی امروز نتیجه یک عامل معین نمی باشد، بلکه حاصل انباشت مجموعه ای از تصمیمات، محدودیت های سرمایه گذاری، رشد مصرف و ضعف مدیریت تقاضا است.
دهه ۸۰؛ دوره وابستگی شدید به واردات اولین دوره بررسی تراز بنزین ایران به سالیان ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۹ بازمی گردد؛ دوره ای که رشد سریع تعداد خودرو ها، افزایش سفرهای شهری و بین شهری، مصرف بالای خودرو های داخلی و ثابت ماندن قیمت سوخت، فشار قابل توجهی بر بازار بنزین وارد کرد.
در این دوره، کسری بنزین کشور بطور متوسط در محدوده ۱۵ تا ۲۷ میلیون لیتر در روز قرار داشت. اوج بحران در سال ۱۳۸۵ ثبت شد؛ زمانی که میزان واردات بنزین به حدود ۲۷ میلیون لیتر در روز رسید.
این رقم به معنای آن بود که بخش قابل توجهی از نیاز روزانه کشور باید از بازارهای خارجی تأمین می شد.
وابستگی شدید به واردات، علاوه بر هزینه های اقتصادی، یک دغدغه امنیت انرژی هم ایجاد کرد. همین مساله سیاست گذار را بسمت مدیریت تقاضا سوق داد و در سال ۱۳۸۶ سامانه کارت سوخت و نظام سهمیه بندی بنزین اجرایی شد.
اجرای این سیاست توانست رشد مصرف را کنترل کند، اما مساله اصلی همچنان باقی ماند؛ چونکه ظرفیت تولید بنزین کشور متناسب با رشد مصرف افزایش پیدا نکرده بود.
هدفمندی یارانه ها و کاهش نسبی کسری سالیان ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۶ را می توان دوره کنترل نسبی ناترازی دانست. اجرای قانون هدفمندی یارانه ها در سال ۱۳۸۹ و افزایش قیمت حامل های انرژی، سبب شد رشد مصرف بنزین نسبت به سالیان قبل کاهش پیدا کند.
در این دوره، کسری بنزین کشور به محدوده ۲ تا ۱۲ میلیون لیتر در روز کم شد. باآنکه ایران همچنان نیازمند واردات بود، اما فاصله میان تولید و مصرف نسبت به نیمه دوم دهه ۱۳۸۰ کمتر شد.
با این وجود، یک مشکل ساختاری همچنان پابرجا بود: رشد تعداد خودرو ها و افزایش تقاضا سریع تر از گسترش زیرساخت های تولید پیش می رفت.
ستاره خلیج فارس؛ نقطه اوج خودکفایی بنزین بزرگ ترین تحول بازار بنزین ایران در فاصله سالیان ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ رقم خورد. راه اندازی و تکمیل فازهای مختلف پالایشگاه ستاره خلیج فارس، ظرفیت تولید بنزین کشور را بشکل قابل ملاحظه ای افزایش داد.
این پالایشگاه با ظرفیت تولید حدود ۳۵ تا ۴۰ میلیون لیتر بنزین در روز، مهم ترین پروژه صنعت پالایش ایران در دهه های اخیر بود و نقش تعیین کننده ای در خروج کشور از وابستگی به واردات داشت.
در کنار افزایش تولید، دو عامل دیگر هم به بهبود تراز بنزین کمک کردند؛ نخست، اجرای طرح سهمیه بندی و اصلاح قیمت بنزین در آبان ۱۳۹۸ و دوم، کاهش شدید مصرف در دوران همه گیری کرونا.
نتیجه این تحولات، تغییر کامل مسیر بازار بود. تراز بنزین ایران در فاصله سالیان ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ به محدوده مثبت ۹ تا ۱۵ میلیون لیتر در روز رسید و کشور برای اولین بار در سالیان اخیر به صادرکننده بنزین تبدیل شد.
در سال ۱۳۹۹، کاهش مصرف ناشی از محدودیت های کرونائی سبب شد مازاد عرضه بنزین به حدود ۱۴ تا ۱۵ میلیون لیتر در روز برسد؛ رقمی که یکی از بالاترین سطوح صادراتی ثبت شده در بازار بنزین ایران به حساب می آید.
بازگشت ناترازی بعد از کرونا اما دوره مازاد عرضه پایدار نماند. از سال ۱۴۰۱ با بازگشت کارهای اقتصادی، افزایش سفرها و رشد مصرف، فشار باردیگر بر بازار بنزین شروع شد.
در صورتیکه مصرف روند صعودی پیدا کرد، ظرفیت تولید کشور رشد مشابهی نداشت. درنتیجه، تراز بنزین باردیگر بسمت منفی شدن حرکت کرد و در سالیان اخیر کشور در مقاطع مختلف با کسری چند میلیون لیتری در روز روبرو شده است.
این اتفاق نشان داد که افزایش تولید، بدون مدیریت مصرف، نمی تواند به تنهایی مشکل بازار بنزین را حل کند.
پنج عامل بازگشت بحران بنزین ۱- کاهش قیمت واقعی بنزین
یکی از مهم ترین عوامل افزایش مصرف، کاهش ارزش حقیقی قیمت سوخت است. نرخ بنزین از سال ۱۳۹۸ تابحال در سطح ۱۵۰۰ تومان برای سهمیه ای و ۳۰۰۰ تومان برای آزاد باقیمانده، اما تورم انباشته سالیان اخیر سبب شده هزینه حقیقی مصرف سوخت برای خانوارها کاهش پیدا کند.
به بیان دیگر، بنزین از نظر قدرت خرید مصرف کننده به مراتب ارزان تر از سالیان ابتدایی اجرای سهمیه بندی شده است.
۲- مصرف بالای خودرو های داخلی
ناوگان خودرویی ایران یکی از مهم ترین عوامل رشد مصرف بنزین است. مصرف خیلی از خودرو های داخلی حدود ۸ تا ۱۰ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر است؛ در صورتیکه خودرو های کم مصرف جهانی به طور معمول در محدوده ۴.۵ تا ۵ لیتر در هر ۱۰۰ کیلومتر قرار دارند.
این اختلاف به معنای مصرف بیشتر انرژی برای پیمودن مسافت مشابه است.
۳- فرسودگی ناوگان
سالانه حدود یک میلیون دستگاه یا بیشتر به تعداد خودرو های کشور اضافه می شود، اما خروج خودرو های فرسوده متناسب با این رشد انجام نشده است.
تداوم حضور خودرو های قدیمی و پرمصرف، یکی از عوامل پنهان افزایش تقاضای بنزین به حساب می آید.
۴- توقف رشد ظرفیت پالایشی
بعد از پالایشگاه ستاره خلیج فارس، پروژه ای با همان مقیاس وارد مدار نشده است. درنتیجه، ظرفیت تولید بنزین با سرعت رشد مصرف هماهنگ نبوده و فاصله میان عرضه و تقاضا بالا رفته است.
۵- قاچاق سوخت
اختلاف قابل توجه قیمت بنزین ایران با کشورهای اطراف، یکی دیگر از عوامل فشار بر بازار است. در تعدادی مقایسه ها، اختلاف قیمت به بیشتر از ۳۰ برابر می رسد؛ موضوعی که انگیزه اقتصادی بالایی برای قاچاق به وجود می آورد.
راه خروج از ناترازی چیست؟ حل بحران بنزین نیازمند مجموعه ای از اقدامات هم زمان است. در قسمت عرضه، توسعه ظرفیت پالایش، تکمیل طرح های پتروپالایشی و ارتقاء فناوری پالایشگاه های موجود ضروریست.
در قسمت تقاضا هم اصلاح الگوی مصرف باید در اولویت قرار گیرد؛ از توسعه حمل و نقل عمومی و افزایش سهم خودرو های برقی و هیبریدی گرفته تا ارتقاء استاندارد مصرف خودرو ها، احیای اسقاط خودرو های فرسوده و استفاده از سیستم های هوشمند مدیریت سوخت.
اصلاح تدریجی نظام قیمت گذاری هم همچون موضوع های مورد بحث کارشناسان است، اما تجربه گذشته نشان داده است هرگونه تغییر قیمتی بدون طراحی سازوکار حمایتی برای خانوارها، می تواند تبعات اجتماعی ایجاد نماید.
در حقیقت می توان گفت روند ۲۲ ساله تراز بنزین ایران نشان داده است کشور یک چرخه تکرارشونده را تجربه کرده است؛ دوره ای از واردات سنگین، سپس اصلاحات مقطعی، بعد جهش تولید و صادرات، و در نهایت بازگشت باردیگر به ناترازی.
تجربه سالیان ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ ثابت کرد که ایران ظرفیت تبدیل شدن به صادرکننده بنزین را دارد، اما حفظ این موقعیت نیازمند سیاستی پایدار در سه محور اصلی است: افزایش بهره وری مصرف، توسعه ظرفیت تولید و اصلاح حکمرانی انرژی. در غیر این صورت، فشار بر منابع ارزی و هزینه تأمین سوخت می تواند در سال های آتی به یکی از چالش های مهم اقتصاد ایران تبدیل گردد.
منبع: سیب پال
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
جدیدترین مطالب مرتبط در سیب پال
نظرات بینندگان سیب پال در مورد این مطلب